کارتهای اعتباری (Credit)، مزایا و محدودیتها
مهنایی
کارتهای اعتباری تنها نوع کارتهای پرداختی هستند که غیر از امر تسهیل دریافت، پرداخت و تسریع در گردش پول از طریق پرداخت الکترونیکی، امنیت خریدار را بدلیل عدم حمل پول نقد،کاهش ریسک پذیرش پول تقلبی و...، وارد مقوله اعتبار شدهاند. بدین معنا که پولِ روی کارت اعتباری، از انواع تسهیلاتی است که بانکها به مشتریان اعطا مینمایند ولی بصورت الکترونیکی. این نوع کارتها محبوبیت خاصی در کشور امریکا دارند و عمده کارتهای صادره در این کشور از این نوع میباشند. امروزه در کشور ما نیز بانکها اقدام به صدور انواع کارت نمودهاند ولی تاکنون کارت اعتباری به شکل رایج آن در جهان، در کشور ما پیاده سازی نشده است. در این مقاله کارتهای اعتباری از دیدگاههای مختلف مورد بررسی قرار گرفته است که عبارتند از:
1- چرخه کارت اعتباری از صدور تا تسویه
2- کارتهای اعتباری از دیدگاه مشتری (دارنده کارت)
3- کارتهای اعتباری از دیدگاه صادرکننده کارت
4- کارتهای اعتباری از دیدگاه پذیرنده کارت
5- مشکلات صدور کارتهای اعتباری در ایران
6- واژه ها
1- چرخه کارت اعتباری از صدور تا تسویه
فرض کنید که شما به بانک A مراجعه نموده و تقاضای کارت اعتباری مینمائید. بانک A پس از بررسی سوابق اعتباری شما، نسبت به صدور کارت اعتباری با سقف معین اقدام مینماید. در سادهترین حالت، بانک A (صادر کننده کارت)، فقط خود پذیرنده کارت A می باشد. در این صورت تنها علامت روی کارت، علامت بانک A می باشد و بانک A راسا نسبت به نصب پایانه در فروشگاهها اقدام مینماید و با آنها قرارداد امضا کرده وکلیه عملیات جمع آوری تراکنشها و انجام تسویه را خود بعهده میگیرد. شما نیز برای استفاده از کارت خود بایستی به پذیرندههایی مراجعه نمایید که با بانک A قرارداد داشته و دستگاه POS آن بانک را در محل فروش خود قرار داده باشند.
ولی در اکثر کشورهای دیگر غیر از ایران، بصورت فوق عمل نمی نمایند. چون در این صورت شما فروشگاههایی را شاهد خواهید بود که چندین دستگاه POS دارند ولی کارت شما را هم نمیپذیرند! و برای خرید با کارت خود ناچار به مراجعه به فروشگاههای خاصی خواهید بود.
سناریوی دیگری که بهتر از روش فوق است و اکنون در سایر کشورها عمل می شود این است که یک یا چند موسسه مشخص(Acquirers) مثل موسسه فرضی AQ نسبت به نصب پایانه POS در کلیه نقاط فروش اقدام مینماید. این موسسه خود با پذیرندهها(Merchants) قرار داد امضا مینماید. مسولیتهای این موسسه عبارتند از:
1- امضای قرارداد با پذیرندهها و مدیریت روابط
2- نصب پایانه های POS و سایر تجهیزات
3- دریافت تراکنش از پذیرنده و استعلام از صادرکننده کارت برای پرداخت وجه در زمان انجام معامله(Authorization)
4- نگهداری تراکنشها و گزارش دادهها به پذیرندگان
5- حل مشکلات پذیرندهها در پردازشهای کارت
6- تسویه حساب با پذیرنده
7- جمع آوری تراکنشها و ارسال اطلاعات صورتحساب مشتری برای صادر کننده
برخی از بانکهای پذیرنده(Acquiring bank) خود کلیه مسولیتهای فوق را بعهده میگیرند ولی برخی دیگر، تنها بعنوان نقطه تماس با پذیرنده انجام وظیفه مینمایند و انجام پردازشها را به یک موسسه ثالث میسپارند و دسته ای دیگر از بانکها تنها بعنوان دارنده حساب پذیرنده نزد خود، درگیر تسویه حساب می شوند و باقی کارها را به فرد ثالثی که عضو فعال در روابط پذیرندهها میباشد، میسپارند.
در این سناریوکارتهای صادره توسط بانک A ضمن داشتن علامت بانک A بعنوان صادر کننده (و تامین کننده اعتبار)، دارای علامتAQ (مثل لوگوی ویزا، مسترکارت یا شتاب)نیز میباشد. به این معنا که کلیه پذیرندگان کارت AQ ،کارت شما را خواهند پذیرفت. چرخه کارت اعتباری در سناریوی دوم در ذیل آمده است.
مرحله اول : صدور کارت
1- مراجعه دارنده کارت به بانک صادر کننده
2- تقاضای کارت اعتباری و تکمیل فرمهای مربوطه
3- بررسی سوابق اعتباری شخص
4- صدور کارت اعتباری بر اساس سقف تعیین شده و حاوی علائم A و AQ
مرحله دوم : استفاده از کارت اعتباری
الف – در هنگام انجام معامله
1- مراجعه دارنده کارت به پذیرنده
2- درخواست خرید قسطی
3- کسب مجوز از صادرکننده کارت
4- ارائه کالا و خدمات
ب- پایان روز
1- ارسال اطلاعات پذیرنده به موسسه AQ
2- موسسه AQ پس از کسر کارمزد نسبت به تسوبه حساب پذیرنده حداکثر تا دو روز کاری اقدام می نماید
3- موسسه AQ نسبت به ارسال اطلاعات صورتحساب ماهانه مشتری به صادر کننده، اقدام مینماید
مرحله سوم: تسویه حساب
1- صدور و ارسال صورتحساب ماهانه توسط صادر کننده
2- پرداخت مبلغ صورتحساب توسط دارنده کارت به بانک صادر کننده
2- کارتهای اعتباری از دیدگاه مشتری
مشتری قبل از استفاده از کارتهای اعتباری باید بداند:
1- کارت اعتباری چیست ؟
2- انواع کارتهای اعتباری کدامند؟
در مورد سوال اول،کارت اعتباری یک کارت پلاستیکی است که توسط بانک صادر میشود و در اختیار مشتری قرار میگیرد. با داشتن این کارت، شما می توانید تا سقف اعتبار روی کارت خرید نموده و پس از دریافت صورتحساب، آنرا بصورت اقساط ماهانه و یا یکجا به بانک برگردانید. استفاده از این کارت بهنگام خرید، مثل خرید با پول نقد است. ولی داشتن این کارت بعنوان اعتبار، بسته به نوع کارتی که بانک در اختیارتان قرار میدهد، متفاوت است.
اولا باید مشتری خیلی خوبی برای بانک باشید تا این اعتبار در اختیار شما قرار گیرد و یا اینکه سابقه خوبی در بازپرداخت اعتبارات قبلی بانک داشته باشید. به هرحال بانک باید شما را خوب بشناسد. از طرفی، شما نیز بهنگام انتخاب کارت بایستی با واژهها و مسایل مربوط به کارت اعتباری آشنا باشید. مثلا سقف اعتبار شما چقدراست؟ کجا میتوانید از کارت اعتباری خود استفاده کنید؟ یا به عبارتی چه کسانی کارت اعتباری شما را میپذیرند؟ نحوه بازپرداخت آن چگونه است(یکجا و یا اقساطی)؟ کارت شما دارای نرخ کارمزد سالانه است یا نه؟ در صورت وجود کارمزد، شما پول بیشتری (مبلغ اعتبار + کارمزد محاسبه شده) به بانک بر می گردانید؟ و آیا استفاده از این کارت محدودیت و یا امتیازی نیز دارد یا نه؟
به تازگی به علت انواع کارمزدهای کارتهای اعتباری(کارمزد روی نوع تراکنش، محل استفاده، مدت و نحوه بازپرداخت و...) و افزایش سالانه آنها، و نیز وجود برخی مشکلات به شرح ذیل برخی از مشتریان، داشتن کارت نقدی (Debit) را ترجیح میدهند. برخی از مشکلات کارتهای اعتباری، عبارتند از:
1- اشتباهات درج شده در صورتحساب شما
2- کسر مبلغ کالائی که سفارش دادهاید ولی نخریدهاید
3- کسر مبلغ بیش از قیمت اصلی کالا
4- کسر مبلغ کالایی که شما اصلا آنرا نه سفارش داده اید و نه خریدهاید
5- کسر مبلغ خدماتی که بطور کامل ارایه نشده است
6- و . . .
البته نباید فراموش کرد که چنانچه دارندگان کارت اعتباری، بدهی خود را در موعد مقرر بازپرداخت نمایند در واقع از وام بدون بهره 2 تا 6 هفته ای( با احتساب دوره تشویقی)، استفاده میکنند.
و اما در مورد سوال دوم، انواع کارتهای اعتباری عبارتند از: کارت اعتباری بینالمللی، کارت اعتباری تجاری، کارت اعتباری خریدهای خرد تا متوسط، کارت اعتباری با سرویسهای ویژه (مثل Airline)، همچنین کارتهای اعتباری از نظر بانک صادر کننده و سقف اعتبار و پشتیبانی توسط پذیرندگان مختلف ( لوگوهای روی کارت) متفاوت میباشند.
3- کارتهای اعتباری از دیدگاه صادرکننده
مشتری به یکی از شعب بانک مراجعه میکند و فرم درخواست کارت اعتباری را تکمیل و تحویل بانک مینماید. بانک پس از شناسائی مشتری و بررسی سوابق اعتباری وی، درخواست مشتری برای صدور کارت را به موسسه صادر کننده کارت میفرستد و یا راسا نسبت به صدور کارت اقدام مینماید. در اینجا این سوال مطرح است که تامین کنندگان اعتبار در کارتهای اعتباری چه کسانی هستند؟ آیا بانکها خود تامین کننده اعتبار هستند؟
درآمد بانکهای صادرکننده کارت اعتباری، از دو محل تامین میشود:
1- بهره و کارمزدهایی که از دارندگان کارت میگیرند
2- کارمزدهایی که از پذیرندگان کارتهای خود میگیرند
بله، بانکهای خارجی بهترین راه اعطای تسهیلات به مشتریان را صدور کارتهای اعتباری میدانند و کارمزد و بهرههای خوبی نیز دریافت میکنند که در مواردی بیش از سود دریافتی از باقی تسهیلات میباشد. بانکها در مواردی نرخ کارمزد و بهره کارتهای اعتباری را سالانه افزایش میدهند البته آنها هم برای خود دلایلی دارند:
1- فروشنده حداکثر 2 روز کاری پس از ارسال دسته گردش به پول خود می رسد در حالیکه بانک تا پایان ماه و صدور صورتحساب ماهانه پولی از مشتری دریافت نمینماید.
2- اکثر مشتریان در سررسید مقرر نسبت به پرداخت صورتحساب خود اقدام مینمایند و بنابراین بهرهای به بانک نمیپردازند!(در واقع این دسته از دارندگان کارت از وامهای بدون بهره 2 تا 6 هفته ای با احتساب دوره تشویقی، استفاده میکنند.)
3- دریافت مطالبات بانکها از مشتریان بد حساب نیز هزینه دارد. و بخشی از آنها هرگز بر نمیگردد.
4- کارتهای اعتباری از دیدگاه پذیرنده
کارتهای بانکی از نظر پذیرندگان کارت، دارای مزایای بسیاری است. فروش کالا و ارایه خدمات از طریق کارتهای بانکی بسیار سهل و آسان صورت میپذیرد، زیرا هیچ یک از ریسکهایی که در انجام معاملات از طریق ابزارهای دیگری همچون چک وجود دارد، در کارتهای بانکی وجود ندارد، همچنین پذیرنده کارت در معرض پولهای تقلبی قرار نمیگیرد. از طرف دیگر چون بانکها دست به تبلیغات گستردهای در ارتباط با کارتهای بانکی میزنند، این امر خود تبلیغی برای پذیرندگان کارت محسوب میشود. شایان ذکر است که گستردگی تعداد پذیرندگان کارت، بخشی از ارایه خدمات توسط بانکها محسوب میشود و در صورت هرگونه نقصان در این بخش، اشتیاق مشتریان به داشتن کارتهای بانکی و بالطبع استفاده از اینگونه خدمات بانکی کاهش مییابد.
5- مشکلات صدورکارت اعتباری در ایران
اعطای تسهیلات در بانکداری اسلامی در قالب 14 ابزار صورت میپذیرد که ظاهرا هیچیک قابل انطباق با نحوه پرداخت اعتبار در کارتهای اعتباری نمیباشد. این مساله عمدهترین مشکل در صدور کارتهای اعتباری در بانکداری اسلامی میباشد. همچنین، دریافت بهره در بازپرداخت اقساط از دیگر مشکلات مطرح شده میباشد. البته بدیهی است که اقتصاد دانان اسلامی قادر به طراحی قالب و ابزاری برای کارتهای اعتباری میباشند ولی برخی از آنها شاید بدلیل نحوه تسویه کارتهای اعتباری که باعث درگیری شدید منابع بانک و بالا رفتن میزان مطالبات و با توجه به تاثیر آن بر نحوه مصرف که بر خلاف سیاست انقباضی فعلی میباشد تا کنون راه حل جامعی برای این کار ارایه ندادهاند.
البته از سوی دیگر مسائلی در اقتصاد ایران وجود دارد که کارتهای اعتباری میتوانند راه گشای خوبی باشند.
1- استفاده از کارتهای اعتباری بصورت اعم (چنانچه قوانین قابل اجرا و با ضمانت اجرایی برای آن در نظر گرفته شود) باعث کسب درآمد فوقالعادهای برای بانکها و رونق اقتصادی میگردد. امروزه کارت اعتباری در دنیا بعنوان یکی از شغلهای پر منفعت است که البته مدیریت این شغل جهت هدایت صحیح اعتبار و کسب درآمد از این طریق، دانش و تجربیات خاص خود را میخواهد. با آموزش و فرهنگ سازی در مورد نحوه استفاده و پر اهمیت نمودن وجه اعتباری دارندگان کارت اعتباری و قبیح نمودن هر گونه خدشه به این اعتبار، می توان پیشاپیش بسیاری از سوء استفادههای مالی احتمالی در آینده را کاهش داد.
2- چنانچه پول پلاستیکی جایگزین بخشی از اسکناس در گردش شود بدیهی است بخش عظیمی از هزینه های امحای اسکناس(با توجه به عمر کوتاه اسکناس در کشور ایران که بسی کمتر از استانداردهای دنیا است) و چاپ و نشر مجدد آن کاسته خواهد شد.
3- میتوان پذیرش کارتهای اعتباری را در حمایت از تولیدات داخلی، صادرات و ... تنظیم و شروع نمود.
نکته دیگری که در این بخش باید به آن توجه نمود این است که انتقال و استفاده ازکارتهای اعتباری همانند هر نوع فنآوری وارداتی شامل 4 جزء اصلی است:
1- ماشینآلات و نرمافزار (Hardware and Software)
2- نیروی انسانی متخصص(Humanware)
3- دانش فنی (Infoware)
4- سازماندهی و مدیریت (Orgaware)
هنگام انتقال تکنولوژی به دو اصل کلی باید توجه کامل داشت تا بتوان از آن تکنولوژی به نحو احسن در جهت رسیدن به اهداف سازمانی بهره برد:
1- انتقال تکنولوژی، تنها خرید ماشین آلات نیست، بلکه کلیه اجزای مذکور باید همراه با ماشین آلات در این تکنولوژی مد نظر قرار گیرد.
2- اجزای تکنولوژی باید به صورت هماهنگ با یکدیگر وارد شوند. منظور از هماهنگی آن است که دانش فنی، هماهنگ و مرتبط با سطح تکنولوژی مورد استفاده در ماشین آلات باشد. همچنین امروزه به اثبات رسیده است که سیستمهای مدیریتی باید با سطح تکنولوژیهای مورد استفاده در ماشین آلات بکارگرفته شده، هماهنگ باشند.
به همین دلیل هنگامی که از سیستمهای مدیریتی و سازماندهی در کارتهای بانک صحبت به میان می آید این امر تابع عوامل زیر است:
1- از چه نوع سخت افزار و نرم افزاری در مدیریت کارت استفاده می شود.
2- چه نوع کارتی صادر میشود.
3- آیا خدمات بین بانکی نیز ارائه میگردد.
4- مدیریت مالی کارتهای اعتباری چگونه است.
مدیریت ریسک: شامل آشنائی با انواع سوء استفاده ها در زمینه عملیات کارت و چگونگی مقابله با آن است.
ریسک سیستم مالی: هنگامی که حجم پرداخت و اعتبارات بالا باشد، ممکن است موجب تهدید بازار پولی کشور گردد و اختلالاتی در حجم نقدینگی و یا مشکلات اعتباری در کشور گردد که بایستی با داشتن ابزارهای لازم این ریسک را کنترل و یا پیشگیری نمود.
ریسک نقدینگی: ریسکی است که مشتری در موعد مقرر جهت تسویه بدهی خود اقدام ننماید.
ریسک اعتبار: مشتری نه تنها در موعد مقرر بلکه پس از آن نیز نسبت به تسویه بدهی خود اقدام نمینماید
مدیریت اعتباری: شامل تعیین اعتبار افراد و چگونگی مدیریت مالی آن است.
مبانی حقوقی: بایستی قانون کارتهای اعتباری در مورد تعریف مفاهیم اصلی و تشخیص حقوق و مسئولیتهای تمامی گروههای درگیر و چگونگی ارائه دلائل و مدارک برای جرمها و محکومیتها، کاملا مشخص باشد. تجربه نشان داده است که در صورت عدم وجود قانون مشخص، عملیات و پیاده سازی سیستم کارت مبتنی بر قرادادهای متعدد و جداگانهای خواهد بود که اگر مفاد آنها هماهنگ نباشد، سیستم با موفقیت کار نخواهد کرد. همچنین اگر عملیات نقطه فروش تنها براساس قراردادهای منفرد شکل گیرد، به دلیل پیچیدگی فراوانی که در عملیات آن وجود دارد مشکلات حقوقی فراوانی را در پی خواهد داشت.
اهم مطالبی که قوانین و مقررات لازم برای آنها بایستی وجود داشته باشد عبارتند از:
1- چگونگی باز کردن حساب
2- صدور کارت
3- امنیت کارت
4- کارتهای گم شده
5- مسولیت ضررهای احتمالی
6- ثبت معاملات
7- چگونگی حل مناقشات مشتریان بانک
سایر مواردی که نباید آنها را دور از نظر داشت عبارتند از:
1- آموزش به کلیه گروههای درگیر
2- مدیریت ریسک
3- تقلبات
4- اشتباهات(بیشر و یا کمتر بدهکار کردن مشتری/عدم ثبت یک معامله)
5- خرابی سیستمها در حین انجام معامله
6- پرهیز از دوباره کاری(برای ارائه خدمات بین بانکی)
7- امنیت اطلاعات مالی دارندگان کارت
8- امنیت در شبکه
9- تغییر/دوبله شدن اطلاعات الکترونیکی
10- تایید صحت اطلاعات
11- ابزارهای بازرسی و بازسازی اطلاعات و...
6- واژهها
• بانک صادر کننده(Issuing Bank): بانکی است که طبق ضوابط خاصی نسبت به صدور کارت اقدام مینماید. این بانک طبق مقررات از پیش تعیین شده، به مشتریان خود که صاحب اعتبار نزد بانک باشند کارت ارائه مینماید.
• موسسه اعتباری ( Credit Reporting Agency/Credit Bureau): موسسه اعتباری نسبت به جمع آوری و فروش اطلاعات اعتباری افراد اقدام مینماید. این موسسه گزارشات اعتباری دارندگان اعتبار و تاریخچه اعتباری آنان را به تفکیک صادر مینماید.
• بیمه اعتبار(Credit Insurance): بیمه اعتباری نسبت به پرداخت و یا تسویه بدهی کارتهای اعتباری افرادی که به هر دلیل کار خود را از دست دادهاند و یا ناتوانی ویا فوت اقدام مینماید.
• سقف اعتبار(Credit Limit): حداکثر مبلغ اعتبار قابل دسترس برای دارنده کارت را سقف اعتباری وی مینامند.
• دوره تشویقی(Grace Period): چنانچه دارنده کارت کل اعتبار خود را در سررسیدهای ماهانه مطابق صورتحساب خود بپردازد در بازهای از زمان (دوره تشویقی) روی خریدهای جدید خود شارژ نمیشود.
• دوره بدهی(Billing Cycle): دوره متناوب بین صورتحسابهای بدهی
• صورتحساب بدهی(Billing Statement): صورتحسابی که صادر کننده به طور متناوب برای مشتری ارسال مینماید. این صورتحساب در بر دارنده خلاصهای از تراکنشها و سایر عملیات قابل اجرا روی حساب اعتباری اشخاص؛ شامل موجودی، خرید، دریافت و پرداخت و هزینه های مالی میباشد.
• انتقال موجودی(Balance Transfer): انتقال بدهی پرداخت نشده یک کارت اعتباری از یک صادر کننده به صادرکننده دیگر را انتقال موجودی گویند.
• دارنده کارت(Card Holder): دارنده کارت شخصی است که تقاضای صدور کارت را از بانک طرف قرارداد خود دارد. این شخص با اخذ کارت از بانک، نسبت به خرید کالا و خدمات اقدام نموده و بدون حمل پول نقد از کارت خود استفاده مینماید.
• کاربر مجاز(Authorized User): این کاربر توسط دارنده کارت مجاز به شارژکارت میباشد ولی هیچگونه مسئولیت قانونی برای بازپرداخت ندارد.
• ضامن(Guarantor): شخصی که مسولیت مالی یک حساب را تقبل نموده ولی حق شارژکردن آن حساب را ندارد.
• پذیرنده(Merchant): پذیرنده کارت فروشگاه، هتل، جواهر فروشی و یا هر گونه موسسه یا شرکت مالی است که به مشتریان کالا و خدمات میفروشد. پذیرنده کارت طی قراردادی با بانک، نسبت به پذیرش کارت بانکی اقدام نموده و با توجه به شرائط و دستور العملهای صادره از سوی بانک، بدون اخذ پول به انجام معامله با دارنده کارت پرداخته و اسناد مربوطه را به بانک تحویل و به میزان جمع مبالغ معاملات منهای کارمزد بانک حسابش بستانکار میگردد.
• بانک پذیرنده/پرداخت کننده(Acquirer/Sponsor bank ): بانکی است که با عقد قرار داد با پذیرنده کارت متعهد میشود که در صورت انجام معامله پذیرنده کارت با دارنده کارت، طبق شرائط و دستورالعملهای ابلاغی، پس از کسر کارمزد نسبت به بستانکار نمودن حساب وی اقدام نماید.
• کارمزد سالیانه(Annual Fee): این کارمزد سالیانه از مشتریانی که به همکاری خود ادامه میدهند اخذ میگردد.
• درصد نرخ سالیانه (APR: Annual Percentage Rate): مجموع هزینههای سود یک وام است که معمولا بصورت درصد بیان میگردد.
• نرخ بهره/سود(Interest Rate): از این نرخ در محاسبه هزینه های مالی حساب دارنده کارت استفاده میگردد.
• نرخ ثابت(Fixed Rate): نرخ ثابت
• نرخ متغیر (Variable Rate): نرخ متغیر
• کارمزد انتقال موجودی(Balance Transfer Fee): کارمزدی که در حین انجام تراکنش انتقال موجودی(مانده اعتبار کارت) از یک صادر کننده به صادر کننده دیگر از مشتری اخذ میشود.
• کارمزد تراکنش برداشت نقدی(Cash Advance Fee): کارمزدی که در حین انجام تراکنش برداشت نقدی از کارت اعتباری، از مشتری اخذ میشود.
• هزینه دارائی (Finance Charge): مجموع کارمزد سالیانه و سایر کارمزدها را گویند.
• کارمزد دیرکرد(Late Payment Fee): کارمزدی است که به هنگام دیر کرد در باز پرداخت بدهی از دارنده کارت اخد میگردد.
• کارمزد مانده منفی(Over the Limit Fee): چنانچه بدهی دارنده کارت بیش از اعتبار روی کارت بشود(یعنی بیش از اعتبار خود خرج نماید) در این صورت از وی کارمزد اخذ میگردد.
منبع خبر: بینا
با مدعی مگوئید اسرار عشق و مستی